शिखर व्यक्तित्व देवकोटा र नेपाली निबन्ध

नेपाली आत्मपरक-निजात्मक निबन्धका क्षेत्रमा स्पष्ट मार्गचित्र कोर्ने काम लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाबाट नै भएको हो भन्नेमा आमसमालोचकहरू सहमत भइसकेका छन् । हुन त वि.सं. १९९१ सालमा प्रकाशित 'शारदा' पत्रिकाको पहिलो अङ्कमा नेपाली निबन्धका क्षेत्रमा वस्तुप्रधान मूल्य भएको पहिलो प्रबन्धात्मक रचना 'बर्दाहामा शिकार' शीर्षकमा बालकृष्ण समको दैनिकीप्रधान लेखलाई निबन्धको कोटिमा राखिएको पाइन्छ । जब वि.सं. १९९३ मा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको 'आषाढको पन्ध्र' शीर्षकको निबन्ध प्रकाशित भयो, यसैबाट नै नेपाली निबन्धमा आवश्यक निबन्ध तìव स्थापित भएको मानिन्छ । वि.संं २००२ सालमा उनको 'लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह' प्रकाशित भएपछि यसले निबन्धका क्षेत्रमा हलचल नै पैदा गरिदियो । नेपाल भाषा परिषद्, नेपाली भाषा प्रकाशिनी समिति, साझा प्रकाशन हुँदै 'लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह' को अहिलेसम्म सत्रौँ संस्करण प्रकाशित भइसकेको छ । देवकोटाले लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रहको भूमिकामा आफ्ना निबन्धलाई प्रबन्धको संज्ञा दिएका छन् । उनले भूमिकामा- 'यहाँ' लेखिएका प्रबन्धहरू विभिन्नताको मौजी मसलाको महक लिएर चहकिला बनेका होलान् कि भन्ने आशा राखेको छु । कहीँ म प्रबन्धभित्र आफैँ घुसेको छु- व्यक्तित्वको रङ रङ्गाएर आफूलाई चिन्न तथा चिनाउनको लागि । कहीँ आफू अलग्ग बनेर प्रकृतिको र जगजीवनको नाटकीय अध्ययन गर्ने दर्शकका रूपमा उपस्थित छु । ......यी प्रबन्धमा म कविजस्तो केही मात्रामा देखिन्छु, किनकि कवितात्मक कल्पनाप्राचुर्य र कविताशक्ति धेरै ठाउँमा स्पष्टतया झल्किरहेका होलान्' भनेका छन् । यसरी देवकोटाले आफ्ना निबन्धहरूलाई निजात्मक त भने तर निबन्ध र प्रबन्धको स्पष्ट भेदको मार्गचित्र नछुट्टएिको अवस्था भएकोले समग्रमा उनले प्रबन्धमा राख्दै सोही भूमिकामा यसरी समालोचकलाई जिम्मेवारी दिएका छन्-'यस किसिमका रचना नेपालीमा प्रचलित नभएकोले मैले यसतर्फ हातको कुतकुती नोकदार कलमले चुट्किलो तवरसँग मार्ने एउटा मीठो प्रयत्न गर्न खोजेको हुँ । म कति मात्रामा सफल बनेको छु, त्यो ता पाठकवर्गको युगयुगको समालोचनाले अन्दाज दिँदै जाला तर म हरएक दिन आफूसँग मीठो गफ गर्दै तृप्त भएको थिएँ ।' निबन्धकार देवकोटाको तृप्ति नै नेपाली निबन्धका क्षेत्रमा जगको रूपमा स्थापित भयो र समालोचकहरूले आत्मपरक-निजात्मक निबन्धका प्रथम स्रष्टा मात्र नभई युगयुगका पाठकले शिखर व्यक्तित्वका रूपमा मूल्याङ्कन गर्दै आएका छन् । देवकोटाका निबन्धहरूको गहन अध्ययन र विश्लेषण गर्नुभएका प्राध्यापक राजेन्द्र सुवेदीले 'महाकवि देवकोटा शताब्दी महोत्सव'का सन्दर्भमा 'काव्य, निबन्ध केन्द्रका देवकोटा' शीर्षकमा गहकिलो कृति प्रकाशित गर्नुभएको छ । यसैगरी देवकोटाका फुटकर निबन्धहरूको सङ्ग्रह महाकवि देवकोटाका निबन्ध पनि यसै अवसरमा साहित्यिक अन्वेषक शिव रेग्मीको सम्पादनमा प्रकाशित भएको छ । यी निबन्धहरू पनि 'लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह'का भन्दा कम ओजका छैनन् तर पनि लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह नेपाली निबन्ध साहित्यकै अहिलेसम्मको अत्युच्च प्राप्ति मानिन्छ । यसै सन्दर्भमा नेपाली निबन्धका क्षेत्रमा देवकोटाको योगदान, निबन्धकार व्यक्तित्व, निबन्ध र प्रबन्धको भेद, आत्मपरक निबन्धको वर्तमान अवस्थाका सम्बन्धमा वरिष्ठ समालोचक डा. कुमारबहादुर जोशी र सुधा त्रिपाठीसँग गरिएका कुराकानीहरू यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ । ग नेपाली साहित्यको निबन्ध विधामा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटालाई तपाइँले कुन रूपमा हेर्नुभएको छ ? डिा. कुमारबहादुर जोशी- नेपाली साहित्यमा निबन्ध विधा र त्यसमा पनि खासगरी आत्मपरक-निजात्मक निबन्धको थालनी नै देवकोटाले गरेका हुन् । वि.सं. १९९३ मा प्रकाशित देवकोटाको 'आषाढको पन्ध्र' निबन्धबाट नै वास्तवमा निबन्ध विधाको ठोस पहिचान भएको हो र त्यति मात्र नभएर खास अर्थमा निबन्ध भन्नु नै आत्मपरक निबन्ध हो । देवकोटा यसको प्रारम्भकर्ता, प्रवर्तक, विकास र उत्कर्ष सबैका एक्ला सारथि हुन् । यस्ता निबन्धहरूको पहिलो प्रतिनिधिसङ्ग्रह लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह हो र पनि अहिलेसम्म यसको प्रतिस्पर्धी सङ्ग्रह आउन सकेको छैन । उनी श्रीगणेश पनि हुन् र सगरमाथा पनि हुन् । सिुधा त्रिपाठी - निबन्ध विधाबाट हेर्दा देवकोटा सबैभन्दा अग्रणी र अझ भन्नुपर्दा प्रवर्तक नै हुन् । देवकोटाबाट निबन्धमा नयाँ परम्पराको थालनी भएको हो । खासमा भन्नुपर्दा निबन्धकार भनेकै देवकोटा हुन् जस्तो लाग्छ । अरू पनि धेरै निबन्धकारहरू छन् तर सम्भिmनुपर्छ । देवकोटा चाहिँ कसैले बिर्सौँ भनेर पनि बिर्सिन नसक्ने व्यक्तित्वका रूपमा हिमालझैँ अग्लिएका छन् । ग देवकोटाले आफ्ना निबन्धहरूको ज्यादै महत्त्वपूर्ण कृति 'लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह' मा आफ्ना निबन्धहरूलाई प्रबन्ध भनेका छन् नि ? निबन्ध र प्रबन्धमा देवकोटाले भिन्नता नदेखाउनुको कारण के होला ? डिा. कुमारबहादुर जोशी - यो भनेको वि.सं. २००२ सालको कुरा हो । त्यो बेलामा प्रबन्ध शब्दले लेख, अनुसन्धान, विश्लेषण सबैलाई समेटेको अवस्था थियो । निबन्धको खास पहिचान छुट्ट िनसकेको अवस्थामा प्रबन्धले सबै भारी बोकेको थियो । देवकोटाले निबन्धकै अर्थमा बोलेका हुन् भन्ने त यहीँ भूमिकाबाटै पुष्टि हुन्छ । पर्यायवाची शब्दजस्ता निबन्ध र प्रबन्ध थिए र भिन्न अर्थमा लिन थालिएको त देवकोटाभन्दा पछि मात्र हो । साहित्यिक निबन्ध र प्रबन्धमा भिन्नता स्थापित हुन आएपछि खोज-अनुसन्धान-विषय-सन्दर्भहरू क्रमशः छुट्टनि थालेका हुन् । सिुधा त्रिपाठी - निबन्ध र प्रबन्ध एउटै अर्थमा समेटिने विषय-सन्दर्भ चाहिँ पक्कै पनि होइन । परिबन्ध मिलाएर लेखिने प्रबन्ध हो भने निबन्ध छुट्टै स्वादको हो । त्यतिबेला उनी सिद्धान्ततिर गएनन् । यस किसिमका लेखनको खाँचो देखेर नै देवकोटाले कलम चलाइका थिए । लेखनमा भावनात्मक, निजात्मक र आत्मपरक भएकाले उनी पछिकाले निबन्ध र प्रबन्धमा भिन्न भेद स्थापित गरेका हुन् । स्पष्टतः विधागत पहिचान नभएको समय थियो त्यो र त्यस पछिकाहरूले आत्मपरक निबन्धहरूको बेजोड सङ्ग्रह मानेका छन् लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रहलाई । ग लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको 'महाकवि' व्यक्तित्वले निबन्धकार व्यक्तित्वलाई थिचेको पो हो कि जस्तो अनुभव हुन्छ । आधुनिक नेपाली निबन्धका क्षेत्रमा देवकोटाको योगदान उत्तिकै उच्च होइन र ? डिा. कुमारबहादुर जोशी- महाकवि देवकोटाको निबन्धकारी व्यक्तित्व पनि उत्तिकै स्तरीय र उच्च छ । काव्य-महाकाव्यहरूको सङ्ख्यात्मक एवं गुणात्मकताका कारण उछिनिएको अनुभव भएको हो । यसले गर्दा काव्यिक व्यक्तित्वको तुलनामा निबन्धकारी व्यक्तित्व होचो देखिएको हो । उनको काव्यिक व्यक्तित्वलाई झिकेर हेर्दा पनि उत्तिकै उच्च पाउन सकिन्छ देवकोटालाई । अलग महिमामण्डित दुई बेग्लाबेग्लै व्यक्तित्वको घुलन छ देवकोटामा । स्वच्छन्दतावादी जीवनदर्शन, काव्यकारिताको दर्शन र विचारप्रवाहको धाराप्रवाह बहाव उनका निबन्धहरूमा पाउँछौँ । समग्रमा भन्नुपर्दा आधारभूत दर्शनको पुष्टि उनका निबन्धहरूले गरेका छन् । सिुधा त्रिपाठी- कवित्व भन्नु कविता मात्रै होइन । आत्मपरक निबन्धको तìव पनि कवित्व हो । उनको लेखन प्रस्तुतिको ढङ्ग नै निबन्ध हो । लेखनको प्राण हो कवित्व । यदि उनले कविता नलेखेका थिए भने पनि यही निबन्धकारी व्यक्तित्वमार्फत मात्र पनि 'महाकवि' भनेर सम्मान दिने आधार पर्याप्त हुन्थ्यो । काव्यिक व्यक्तित्व भएकाले मात्रै लेख्नसक्ने विधा हो निबन्ध । त्यसै भएर नै देवकोटाले छताछुल्ल पार्न सके । ग आत्मपरक निबन्धको वर्तमान अवस्थाबाट हेर्दा यसको जगको रूपमा स्थापित देवकोटाप्रति तपाईँको मूल्याङ्कन कस्तो रहेको छ ? डिा. कुमारबहादुर जोशी- देवकोटा जुन कोणबाट हेर्दा पनि बेजोड देखिनुहुन्छ । उहाँका एकएक निबन्ध उच्चस्तरका छन् । चिन्तन र दर्शनको प्रवाहका कारण पूर्ण छन् । के नेपाल सानो छ ? एउटै निबन्धले मात्रै पनि देवकोटा गह्रौँ भारी बनेका छन् । 'नेपाल Û सुन्दर, शान्त, विशाल Û' भनेर उतिबेलै विशालताको पुष्टिमा उनी जोडदारसँग लागेका छन् । अहिले सन्दर्भहरू धेरै आए, समय बदलियो, विज्ञान-प्रविधिका कुराहरू छन् तर उनको विराट् र सूक्ष्मतम् दृष्टि उच्च छ । लेखनमा विविधताको बैबिध्य छ । सौन्दर्यचेतना प्रवाह अन्तरगर्भित छ । सौन्दर्यचेतनाको अन्तर्मूर्ततालाई दोस्रो कसैले आँट्न सकेको छैन । देवकोटाको नाम जगमै सुन्दर गरी सजिएर रहन्छ । उच्चता, गहिराइ, फैलावट सबैमा व्यापकता छ । उहाँपछिका भनेर अन्य नामहरू लिन सकिन्छ तर देवकोटाजस्ता हाराहारीमा राख्ने कोही निबन्धकार जन्मिएको छैन । सिुधा त्रिपाठी-आत्मपरक निबन्धको वर्तमान अवस्थाबाट हेर्दा जग र छानो पनि देवकोटाकै निबन्धले गरेका छन् । बाँकी निबन्धकारको त यताउता अड्किएर आएका झ्याल -खटप्वाल मात्र हुन् । देवकोटालाई एक्लो र उत्युच्च व्यक्तित्व मान्नुपर्छ । अन्य निबन्धकारहरू गणना गर्न लायक त छन् तर तुलनीय छैनन् । भावनात्मक तृप्ति दिने निबन्ध छन् देवकोटाका । जति पटक पढ्दा पनि नयाँ र तरोताजाझैँ लाग्दछन् । नेपाली साहित्यका शिखर व्यक्तित्व लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको जन्म शताब्दी वि.सं. २०६६ सालभर विविध साहित्यिक कार्यक्रमहरू गरी भव्यरूपमा मनाइयो । साहित्यकारहरूका दृष्टिमा देवकोटा 'महाकवि' का रूपमा परिचित भए पनि उनको लेखकीय व्यक्तित्व उपन्यास, कथा, नाटक, निबन्धका क्षेत्रमा पनि उझेलिएको पाइन्छ तर पनि कवि व्यक्तित्वकै हाराहारीको उनको अर्को व्यक्तित्व भनेको 'निबन्धकार व्यक्तित्व' हो । दाडिमको रूखनेर, प्रसिद्ध प्रबन्धसङ्ग्रह, लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह र भर्खरै प्रकाशित फुटकर निबन्धहरूको सङ्ग्रह 'महाकवि देवकोटाका निबन्ध'ले यसको पुष्टि गर्दछन् । आत्मपरक निबन्ध लेख्नका लागि कवि व्यक्तित्व हुनैपर्ने भनेर स्वयं देवकोटाले पनि स्वीकार गरेका छन् । यस किसिमका निबन्ध लेख्नलाई कविता सिर्जनाकै जस्तो साधना आवश्यक हुने उनले ठहर्‍याएका छन् र उनका निबन्धमा पाइने मिठासपक्षले यसको पुष्टि पनि गर्दछन् ।